Παλιά κόλπα

chandust

Το κόλπο είναι τόσο παλιό και χρησιμοποιημένο που θα περίμενε κανείς –αφελώς σκεπτόμενος- πως θα είχε χάσει κάτι από την αποτελεσματικότητά του. Όμως οι μοχλοί που βάζουν σε ενέργεια τους μηχανισμούς των ανθρώπινων αντιδράσεων είναι λίγοι, δυνατοί και σχεδόν ανίκητοι. Έχουν μελετηθεί καλά εδώ και χιλιετηρίδες, από κάποιους συνειδητά και από όλους μας ασυνείδητα.

Τέτοιοι μηχανισμοί –τέτοια τεχνάσματα- συνήθως ενδύονται τη λογική αλλά στοχεύουν στο θυμικό, με αποτέλεσμα να εγείρουν έντονες συναισθηματικές αντιδράσεις στους ανθρώπους που επηρεάζουν. Αντιδράσεις εξαιρετικά αποτελεσματικές, αφού καμουφλάρονται ως κάποιου είδους ψευτο-λογική και βραχυκυκλώνουν το μυαλό που (λανθασμένα) τις θεωρεί επιχειρήματα.

Το πιο χαρακτηριστικό κόλπο είναι γνωστό ως «επιχείρημα ad hominem»:
Αντί να επιτεθείς στο επιχείρημα του αντίπαλου με κάποιο ικανό αντεπιχείρημα, επιτίθεσαι στο ποιόν ή την προσωπικότητα του ίδιου του αντίπαλου (χρησιμοποιώντας αλήθειες, ψέμματα ή εικασίες, ανά περίπτωση). Με αυτό τον τρόπο δημιουργείς την ψευδαίσθηση πως κατέρριψες το επιχείρημά του.

Το πρόβλημα με τα επιχειρήματα ad hominem είναι πως βασίζονται σε θεμιτό και χρήσιμο τρόπο σκέψης. Η ιστορία, το ποιόν και η προσωπικότητα κάποιου είναι ένας παράγοντας που όλοι λαμβάνουμε υπόψη κάθε φορά που εξετάζουμε τα λεγόμενά του. Όμως:

(α) δεν είναι αυτονόητο πως αυτά τα στοιχεία αρκούν για να τον διαψεύσουν.

(β) ο τρόπος που ερμηνεύεται και παρουσιάζεται ο αντίπαλος είναι υποκειμενικός –στην καλύτερη περίπτωση- ή και αμιγώς συκοφαντικός –στην χειρότερη και αρκετά συχνή.

(γ) Μετατοπίζεται η προσοχή μας και ξεχνάμε πως ΔΕΝ αποδείχτηκε από κανέναν ότι ο υπό εξέταση ισχυρισμός είναι εσφαλμένος.

Το επιχείρημα ad hominem βρίσκεται κατά καιρούς στο οπλοστάσιο όλων μας. Χρησιμοποιείται, όμως, κατά κόρον και απολύτως συνειδητά από ανθρώπους και ομάδες που επιθυμούν να ελέγξουν δια του φόβου ή/και της πειθαρχίας. Η ίδια η φύση του (ο εκμηδενισμός του προσώπου του αντιπάλου για να αποδυναμωθεί ο λόγος του) το κάνει να ανθεί εκεί όπου υπάρχουν βαθειές ψυχολογικές πληγές και ασάφεια εννοιών. Η ηθική, η θρησκεία, η πατρίδα, τα πιστεύω είναι οι ιδανικές φωλιές για να ξεπηδήσουν αυτά τα θαυμαστά τέρατα της παραπλάνησης και της χειραγώγησης. Όπου ξεπηδούν μεγάλα λόγια και παχιές κουβέντες το έδαφος είναι πρόσφορο για να τηγανίσεις τον εγκέφαλο του κοινού.

Όποιος επιθυμεί να μείνει στο γενικό, μπορεί να σταματήσει εδώ και να αναγνωρίσει σχετικά παραδείγματα από τις προσωπικές του εμπειρίες. Όποιος, πάλι, έχει τον χρόνο και το στομάχι ας ψάξει λίγο στους μύθους και τα ψεύδη που διαδίδονται μαζικά (τώρα πια και με chain mail) για θέματα που αφορούν πατρίδα και γλώσσα. Θα γνωρίσει τον μαγικό κόσμο ανυπόστατων ισχυρισμών και πλήρους άγνοιας –που έχουν όμως το ανίκητο ατού να προσφέρουν σε απελπισμένους ανθρώπους δανεική αίσθηση μεγαλείου χωρίς κόπο.

Ο συγγραφέας, μεταφραστής και μελετητής της γλώσσας Νίκος Σαραντάκος τα αποκαλεί «Λερναία». Και, βοηθούμενος από κάποιους ενήμερους αναγνώστες του, προσπαθεί να καταρρίψει τέτοια ψεύδη. Το γεγονός ότι μιλά για αντικείμενο που γνωρίζει, μελετά και αγαπά (και για το οποίο παράγει έργο συνεχώς, πλουτίζοντας τις γνώσεις μας και προσφέροντας στην Ελλάδα) δίνει κάποια βαρύτητα στα λόγια του. Όταν όμως έχεις να αντιμετωπίσεις δημοσιογράφους, πολιτικούς, επιστήμονες παντελώς διαφορετικών κλάδων από τη γλώσσα (πολ. μηχανικούς ας πούμε), αξιωματικούς εν αποστρατεία και ανώνυμους γραφείς που δεν έχουν σχέση με το αντικείμενο, ούτε αξιόπιστες πηγές, ούτε στοιχεία για να παραθέσουν, τότε…

Τότε η τακτική που ακολουθείται είναι να ονομαστείς ύποπτος, σχεδόν προδότης, χωρίς «λεβεντιά», που ηγείσαι σκοτεινής ομάδας που «για άγνωστους λόγους» και ενισχυμένος από ακατονόμαστα κέντρα επιτίθεσαι κατά της πατρώας κληρονομιάς. Όλα αυτά, βέβαια, εξυπακούονται, ανήκουν στη Χώρα του «Προφανώς», τη μυθική χώρα που δεν χρειάζεται στοιχεία, αποδείξεις και επιχειρήματα, «Γιατί Έτσι».

[Φυσικά αυτός ο τρόπος σκέψης μπορεί να γίνει δίκοπο μαχαίρι. Αρκεί να αναρωτηθούμε ποιοι διαδίδουν αυτούς τους μύθους και εξαπατούν τον κόσμο. Και μετά να κάνουμε τις υπόλοιπες πονηρές ερωτήσεις: τι επιδιώκουν; τι κερδίζουν; ποιος τους βάζει; ποιοι γνωρίζουν την αλήθεια αλλά δεν μιλούν; τι συμφέροντα εξυπηρετούν; (Καλά, αυτό είναι all time classic!) ]

Ο αριθμός των πολιτών της Χώρας του Προφανώς αυξάνεται ιλιγγιωδώς. Είναι ωραίο να γνωρίζεις πως εμείς είμαστε οι Καλοί, οι άλλοι είναι Κακοί και αυτά που λένε οι Κακοί είναι Κακά γιατί είναι Κακοί. Είναι ανακουφιστικό να είσαι πιόνι όταν η ζωή σου πάει κατά διαόλου. Και μπορεί (αν το φέρουν οι καιροί) να σκοτώσεις αυτόν που θα προσπαθήσει να σου αφαιρέσει την οπιούχα ανακούφιση.

Advertisements

12 thoughts on “Παλιά κόλπα

  1. Ακόμη κυκλοφορεί αυτό το τερατούργημα στο δίκτυο; Δύο άρθρα έγραψα για δάυτο, τόσο πολύ με σύγχισε! Αλλά βέβαια, όπως λες, η χώρα του Προφανώς είναι ελκυστική… και οι μύθοι της παιδικής ηλικίας («η ελληνική είναι η καλύτερη γλώσσα του κόσμου» κι ας μην γνωρίζουμε καν τις υπόλοιπες) πεθαίνουν δύσκολα.

  2. Το πρόβλημα είναι πως δε μιλάμε μόνο για ένα ή δυο κείμενα, αλλά για ολόκληρο οικοδόμημα ιδεών βασισμένων σε ψεύδη. Τη στιγμή, μάλιστα, που δεν χρειάζονται ψεύδη για να νιώθει κανείς την ομορφιά και αξία κάποιων πραγμάτων (της γλώσσας, ας πούμε).
    Όμως δεν δημιουργούνται για να πληροφορήσουν αλλά για να στηρίξουν πολιτικά και ιδεολογικά κατασκευάσματα που βασίζονται στο φόβο. Αυτό είναι και το σήμα κατατεθέν των απόψεων που χρησιμοποιούν κόλπα αντί για επιχειρήματα για να επικρατήσουν. Ο φόβος είναι τσάμπα και άμεσα εκμεταλεύσιμος, ενώ η γνώση, το έργο και το περιεχόμενο απαιτούν να στρώσεις κώλο!

  3. Τον φόβο τέτοιου τύπου πάντα τον υποτιμούσα. Δεν εννοώ πως δεν με αφορά, απλά δεν με ακουμπάει. Τα οικοδομήτατα που βασίζονται στο προφανές είναι σαθρά, δεν σωριάζονται όταν τα στηρίζουν σαθροί άνθρωποι. Η γλώσσα της ίδιας της ζωής είναι ποικιλόμορφη , άλλοτε σκληρή άλλοτε ανθρώπινη, δεν με ενδιαφέρει αν είναι ελληνική ή τσέχικη ή αραβική, με ενδιαφέρει το μη προφανές, το εγκεφαλικό – όχι νά πάθω εγκεφαλικό αν και σκέφτομαι πως αν συνεχίσω στο διαδίκτυο, ίσως το πάθω.
    Τα πιόνια που αναφέρεις οφείλουν να αυτοκαταστρέφονται κι αυτό κάνουν.
    Το ‘Γιατί Έτσι» με θυμώνει αφάνταστα και μου βγάζει βία, υπάρχουν λόγοι που υποστηρίζω κάποιες φορές την βία ως λύτρωση.

  4. 1. Έχοντας διαβάσει το μισό κείμενο, σκέφτηκα να σου στείλω link για τις σελίδες του Νίκου Σαραντάκου. Διβάζοντας τη συνέχεια είδα ότι ήταν περιττό. Προφανώς!

    2. Δεν είναι τόσο το ad hominem όσο το αντίστροφό του, το argumentum ad verecundiam (προσφυγή στην αυθεντία) που κάνει τη «ζημιά». Το «αλάθητο» των αρχαίων Ελλήνων, του πάπα, του Χ επιστήμονα-πατριώτη-συγγραφέα-ερευνητή (!) είναι, εκτός από πιο ευρέως χρησιμοποιούμενο, μάλλον πιο «ύπουλο» για τον εξής απλό λόγο: Το κέντρο της συζήτησης μεταφέρεται σε κάποιον μη παρόντα, ο οποίος παρουσιάζεται ως αυθεντία, με τέτοιο τρόπο (και ύφος) που οποιαδήποτε αντίρρηση ή έστω αμφισβήτηση να φαντάζει «ανήθικη» και επαίσχυντη. Δύο σημεία «κλειδιά»: α) Ο αναφερόμενος θα μπορούσε και να διαφωνεί με τον τρόπο που χρησιμοποιούνται (και παραφράζονται κάποιες φορές) τα λόγια και η προσωπικότητά του, αλλά ως απών αδυνατεί να παρέμβει και β) Στην περίπτωση του ad hominem, ο δεχόμενος την επίθεση έχει συχνά τη δυνατότητα να «αμυνθεί» επαναφέροντας την κουβέντα δεικτικά, στο κυρίως θέμα της, κάτι που ο μέσος σκεπτόμενος παρατηρητής μπορεί να αντιληφθεί και να αξιολογήσει αναλόγως…

    3. Αν αυτά τα «κόλπα» είναι πολυφορεμένα, τί να πει κανείς για τους εσωτερικούς μας μηχανισμούς, τα όσα κάνουμε στον εαυτό μας. Α, και μη μου πεις για εκλογικεύσεις και άμυνες… Μια χαρά τα ξέρουμε, τα χαύτουμε όμως αμάσητα… Είναι δικά μας βλέπεις και όπως και να το κάνεις για τους εαυτούς μας είμαστε «αυθεντίες». Τί τα θες; Στα ίδια γυρνάμε…

    4. Ωραίο κείμενο. Ίσως όχι τόσο εμπνευσμένο, αλλά εξαιρετικά «καθαρό».

    5. Με έβαλες σε σκέψεις να δημοσιεύσω ένα απόσπασμα από ένα κείμενο που έγραψα πρόσφατα σχετικά με τα απωθημένα. Ίδωμεν. Βλέπεις τελευταίως δεν είμαι και πολύ της δημοσίευσης…

    6. Last but not least. Έχεις σκεφτεί πόσο εύκολο είναι να εξαπατηθούμε από το argumentum ad hominem και να μη δώσουμε τη δέουσα προσοχή στα λόγια κάποιου τον οποίο δεν έχουμε σε εκτίμηση; Είναι νομίζω εντυπωσιακή, αφ’ ενός η φυσικότητα που νιώθουμε δίνοντας ελαφρυντικά στον εαυτό μας, αφ’ εταίρου η ταχύτητα που η στάση μας γίνεται πιο μετριοπαθής μόλις συνειδητοποιήσουμε τί έχουμε κάνει… Πόσο εύκολα δικαιολογούμε εαυτούς, ε;

    May the Force b with u…
    papet

  5. Το πιο γελοίο απ΄όλα είναι ότι διανύοντας τη χειρότερη δεκαετία της η Ελλάδα, με την αποσάρθρωση των πάντων-θεσμών, ιδεολογημάτων, βάλε ό,τι θέλεις στον ντορβά- να μας έχει πάρει όλους μπάλα, έχει παράλληλα αναπτύξει αυτή την εθνικοπατριωτική αηδία ως αντιστάθμισμα. Όπου γεννάται το εύλογο ερώτημα από τους βάρβαρους: «Ρε σεις, με τόσο πολιτισμό, γλώσσα, ιστορία κλπ, πώς τα έχετε κάνει τόσο σκατά;»
    Συγγνώμη φίλτατε που δεν τηρώ το επίπεδο της κουβέντας αλλά είναι πολλά χρόνια που είμαι έξαλλος με το ελληνικό γίγνεσθαι. Συμφωνώ λοιπόν μαζί σου και με τους συνομιλητές, με το δικό μου τρόπο.

  6. @ Michael Corleone: +1

    @ Papet: Καθόλου εμπνευσμένο κείμενο. Με ενδιέφερε να δώσω πληροφορία. Μάλιστα, δεν ξέρω αν έκανα καλά που αποδωσα το argumentum με την έννοια του επιχειρήματος (argument). Σκοπός ήταν η απλότητα.
    Έπιασα μόνο το ένα κολπάκι. Καλώς αναφέρεις άλλο ένα! Μήπως να το ανεβάσεις στο μπλογκ σου να φαίνεται; Για το (6): Το βλέπω και το παρατηρώ και σε μένα. Υπάρχουν λόγοι. Το ποιός μιλά χρωματίζει αυτά που λέει και είναι άτοπο να μην το αντιλαμβανόμαστε. Αλλά γίνονται λάθη κρίσης απ’όλους μας, πολύ συχνά και ισοπεδώνουμε πράγματα με επιπολαιότητα.

    @ ioudas: Δυστυχώς -για την ψυχική μου ηρεμία- νιώθω κι εγώ συχνά κάπως έτσι. [Το «σκατά» είναι απολύτως του επιπέδου μου! Χάρμα λέξη!]

  7. Πολύ ενδιαφέρον το κείμενο αλλά και τα λινκς. Μολονότι συνάδελφος, δεν γνώριζα τον κ. Σαραντάκο. Από κει και πέρα τα ‘χουμε ξαναπεί. Η προχειρότητα και η ασυνειδησία στην οποιαδήποτε εκτέλεση/πράξη καταλήγουν να ισοδυναμούν με έγκλημα και αναφέρομαι φυσικά στους βασιλικότερους των βασιλέων και τις πάσης φύσεως προσπάθειες που ανέρειστα και… αβάδιστα φιλοδοξούν να αποδείξουν αυτό που δεν χρειάζεται απόδειξη. Όσο για τα argumenta, αυτή την εποχή επιμελούμαι το βιβλίο ενός φίλου που ασχολείται με τη λήψη αποφάσεων και κάνει εκτεταμένη μνεία στις γνωστικές μεροληψίες και στρεβλώσεις. Θα ανεβάσω εν συντομία αποσπάσματα (κατόπιν άδειάς του) στο μπλογκ μου. Πολύ ενδιαφέροντα πράγματα για «τα όσα κάνουμε στον εαυτό μας» που έγραψε και η papet…

  8. Το παλαιότερο κόλπο ανήκει στην «αυθεντία», αυτή απολαμβάνει μόνη το δικαίωμα να επιτίθεται ad hominem. Λειψή φαίνεται η ανάρτηση χωρίς την κατάχρηση της διασημότητος που χαίρει η καθιερωμένη αυθεντία των καθιερωμένων αντιλήψεων. Διότι άλλο να λέγονται τα τετριμένα και άλλο η καινοτομία.
    Επίσης ο ποιητικός λόγος μπορεί να χαρακτηρίζεται σαν επιχείρημα προφανές, η κριτική στο χρόνο δείχνει αν σημαίνει όντως,
    την καλησπέρα μου, πράγματι αξιόλογη η ανάρτηση.

  9. Αργότερα πρόσεξα ότι επανέλαβα σχόλιο of the papet, με καλύπτει όσον αφορά την τα καλά και τα κακά της αυθεντίας. Η Δικαιοσύνη δεν βλέπει ποιόν μιλάει αλλά ακούει με προσοχή τι λέει αλλά και την σιωπή…
    καλημέρα σας

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s