Design

[Κάποιοι φτιάχνουν ψωμί, άλλοι μηχανές, κάποιοι άλλοι έργα τέχνης. Κομμάτια της ζωής, όλα, που ξεπηδούν από εμάς, γυναίκες και άνδρες με απλές ανάγκες , πολύπλοκες σκέψεις και την ασίγαστη επιθυμία να δούμε ποιοι είμαστε. Να δώσουμε όνομα και ερμηνεία στις πράξεις μας.
Κάθε δημιουργία είναι μια μαγική πράξη. Σκοπεύει στην αλλαγή του σύμπαντος, την απάλυνση του πόνου, την ικανοποίηση. Το κορμί θέλει ό,τι και το πνεύμα («κάθε άνθρωπος είναι ένα βιβλίο του αίματος»)]

Design

Χύνω μια στρώση αλάτι στο τραπέζι
και φτιάχνω πάνω του ένα κύκλο με το δάχτυλο.
Αυτός είναι ο κύκλος της ζωής
μονολογώ.
Αυτός είναι ο τροχός της τύχης,
ο Αρκτικός Κύκλος.
Αυτό είναι το δαχτυλίδι του Κέρρυ
και το λευκό ρόδο του Τραλί
λέω στα φαντάσματα της οικογένειάς μου,
στους νεκρούς προπάτορες,
στη θεία που πνίγηκε,
στους αγέννητους αδελφούς και αδελφές μου,
στα αγέννητα παιδιά μου.
Αυτός είναι ο ήλιος με τις λαμπρές ακτίνες
και το πικρό φεγγάρι.
Αυτός είναι ο απόλυτος κύκλος της γεωμετρίας
λέω στη ραγισματιά του τοίχου,
στα πουλιά που περνούν από το παράθυρο.
Αυτή είναι η ρόδα που μόλις εφηύρα
για να κυλήσω το υπόλοιπο της ζωής μου
λέω
ακουμπώντας το δάχτυλο στη γλώσσα.

[Το ποίημα είναι του Billy Collins]

Κατά πρόσωπο

Υπάρχει το πρόσωπο που είμαστε, το πρόσωπο που θέλουμε να γίνουμε, το πρόσωπο που βλέπουμε στα μάτια των άλλων, το πρόσωπο που φοβόμαστε πως κρύβεται πίσω από το πρόσωπο που δείχνουμε. Ψάχνοντας ταυτότητα μέσα σ’αυτό το παιχνίδι με τους καθρέφτες, υπάρχει πάντα ο κίνδυνος… ατυχημάτων…

[Περίεργα πράγματα συμβαίνουν όσο βρισκόμαστε υπό την επήρεια της πραγματικότητας.]

Δραπετομανία

Οι σκλάβοι είχαν ανέκαθεν την κακή συνήθεια να πιέζονται από αυτό που τους περιορίζει, να ενοχλούνται από τα δεσμά τους. Μαραζώνουν στο κλουβί και αντιλαμβάνονται τη ζωή τους σαν μια πικρή και οδυνηρή φυλακή. Ζουν ένα μαρτύριο, παρόλο που πολλοί συμβιβάζονται μ’ αυτό και προσπαθούν να αντλήσουν όση ευτυχία τους επιτρέπεται κάτω από τέτοιες συνθήκες.

Η γλώσσα, βέβαια, μπορεί να ανατρέψει αυτή την οπτική και να δημιουργήσει μια άλλη. Αν εφεύρουμε έναν παραπλανητικό όρο, μπορούμε να περιγράψουμε τον σκλάβο ως «Προβληματισμένο σε Θέματα Αυτοδιάθεσης», ας πούμε. Αν χρησιμοποιούμε τον όρο συχνά και φτιάξουμε και κάμποσους ακόμα, μπορούμε να επηρεάσουμε τον τρόπο που αντιλαμβάνεται ο κόσμος τα γεγονότα.

Ας πούμε πως συνέβη το εξής: ένας σκλάβος προσπάθησε να δραπετεύσει, απέτυχε, μαστιγώθηκε μέχρι θανάτου και πέταξαν το πτώμα του σε μια σακούλα. Άσχημη ιστορία. Ας την κάνουμε λίγο πιο θολή, μπερδεμένη, για να την καταπιούμε ευκολότερα:

«Η προσπάθεια ενός ατόμου, προβληματισμένου σε θέματα αυτοδιάθεσης, να επιλέξει μια μη-προκαθορισμένη πορεία δράσης αποδείχθηκε αντιπαραγωγική. Αυτό οδήγησε σε μια διαδικασία εργαλειοκεντρικής σωματικής νουθέτησης, με αποτέλεσμα την ουδετεροποίηση της βιολογικής του κινητικότητας. Τα παράγωγα ανενεργά σωματικά στοιχεία απομακρύνθηκαν με την χρήση ειδικών κλωβών μεταφοράς.»

Είδατε τι ωραίο που είναι; Πανέμορφος χυλός. Δεν καταλαβαίνεις τίποτα. Αν καταλάβεις κάτι είναι τόσο βουτηγμένο σε συνεχή στρώματα απάτης που δεν ταράζεσαι καν. Όλες οι λέξεις-σύμβολα έχουν απομακρυνθεί παντελώς από αυτό που υποτίθεται πως συμβολίζουν. Η λειτουργία της σκέψης εμποδίζεται.

Κι αν τα γεγονότα είναι τόσο πασιφανή που και αυτός ο θαυμάσιος τρόπος δεν τα αποκρύπτει; Α, ας μην ανησυχούμε. Λες το ξύδι γλυκάδι και (τσουπ!) το πρόβλημα μετατίθεται μια χαρά. Το 1851 ο κος Σάμιουελ Α. Κάρτραϊτ, Αμερικανός ψυχίατρος, ανακάλυψε μια ψυχική νόσο άγνωστη, μέχρι τότε, στην ιατρική κοινότητα. Την ονόμασε «Δραπετομανία». Δραπετομανία είναι, λέει, η ψυχική νόσος που έκανε τους νέγρους σκλάβους να είναι δυσαρεστημένοι με την σκλαβιά και να επιθυμούν να δραπετεύσουν. Πράγμα αφύσικο, καθότι η Βίβλος εξηγεί -κατά τον γιατρό- πως η νέγρικη φυλή είναι υποταγμένη στον αφέντη και δεν έχει διάθεση να φύγει απ’ αυτόν. Ο κος Κάρτραϊτ υποστήριξε πως η νόσος δημιουργείται από κάποιος ανεύθυνους αφέντες που φέρονται στους σκλάβους σαν ίσους τους και τους διαταράσσουν τον ψυχισμό. Χαρακτηριστικό σύμπτωμα είναι η απροθυμία του σκλάβου να εργαστεί σκληρά στη φυτεία. Θεραπεία -αλλά και πρόληψη- αποτελεί το συχνό και σκληρό μαστίγωμα του σκλάβου.

Κάτι μου λέει πως ο Κάρτραϊτ θα έκανε λαμπρή καριέρα στον 21ο αιώνα.

Στατιστική του προφανούς

Όταν οι άνθρωποι διαφωνούν και επιχειρηματολογούν, εννιά στις δέκα φορές που χρησιμοποιούν τις εκφράσεις «προφανώς» ή «είναι προφανές», αυτό που ακολουθεί είναι ανοησία, προσπάθεια αποπροσανατολισμού ή συγκαλυμμένη προσβολή.

[Πού το ξέρω; Μα είναι προφανές!]

Επί του πιεστηρίου

Υπάρχει κάτι που μπορεί να προσδώσει κύρος και βαρύτητα σε οποιαδήποτε ιδέα. Μια μικρή λεπτομέρεια που μπορεί να δώσει έναν αέρα αυθεντίας στις λέξεις.
Το να τις δούμε τυπωμένες.
Είναι ένας αυτόματος, ανεπαίσθητος μηχανισμός με σοβαρό ψυχολογικό αντίκτυπο. Τα τυπωμένα γράμματα ασκούν μια γοητεία στο μυαλό μας. Αυξάνουν την πιθανότητα να θεωρήσουμε αληθές αυτό που γράφουν. Το έντυπο είναι για τις ιδέες ό,τι το υμένιο για τις κάψουλες των φαρμάκων. Βοηθά να τις καταπιούμε ευκολότερα! Εμείς δεν το γνωρίζουμε αλλά οι επαγγελματίες της επικοινωνίας συχνά το γνωρίζουν.
Οι τυπωμένες λέξεις υπονοούν πως αυτό που διαβάζουμε είναι αρκετά αξιόλογο ώστε να το τυπώσουν. Λες και αυτή η επιλογή (κάποιων, των οποιωνδήποτε) σηματοδοτεί πως λέγεται κάτι σημαντικό. Αυθόρμητα, θεωρούμε πως αυτοί οι «κάποιοι» -πάντα πληθυντικός- είναι κάτι σαν επιτροπή σοφών που δεν θα τύπωνε πράγματα ανόητα και αναληθή.
Δεν είναι παντοδύναμη αυτή η τάση: είναι μια μικρή ώθηση υπέρ της τυπωμένης γλώσσας. Μικρή αλλά υπαρκτή. Δεν λειτουργεί με τα χειρόγραφα που αφήνουν την αίσθηση του πρόχειρου, του υποκειμενικού. Λειτουργεί λιγότερο με πράγματα τυπωμένα στον εκτυπωτή, γιατί μας είναι οικεία η ευκολία αυτής της διαδικασίας, πράγμα που μειώνει το κύρος της. Στις ιστοσελίδες εξαρτάται από τον συνολικό τόνο και την επισημότητα -θέλει προσπάθεια για να κατανικηθεί η φευγαλέα αίσθηση που αφήνει η οθόνη. Στα βιβλία, όμως, και τις εφημερίδες το πράγμα αλλάζει. Εικάζουμε (έστω και ασυνείδητα) τον κόπο, τον χρόνο, το κόστος, την απόφαση της εκτύπωσης. Και το τυπωμένο χαρτί στα χέρια μας έχει κάτι το τελεσίδικο, το ιστορικό.
Στο παιχνίδι της διαμόρφωσης της πραγματικότητας και της σκέψης, ο Γουτεμβέργιος έχει ακόμα κάποιους άσσους στο μανίκι.

Το μυστικό των λέξεων

Συμβαίνουν παράξενα πράγματα με τις λέξεις. Πράγματα που συχνά δεν αντιλαμβανόμαστε και άλλα που, ακόμα κι αν τα αντιληφθούμε, δε μπορούμε να τα αποτρέψουμε. Οι λέξεις ενώνονται, διαμορφώνουν προτάσεις που εκφράζουν απόψεις, μεταφέρουν πληροφορίες και ιδέες. Γίνονται πρεσβευτές άλλων ανθρώπων και εμπροσθοφυλακή κοσμοθεωριών που ζητούν χώρο στο μυαλό και την καρδιά μας. Κάποιες μπορεί να μας αλλάξουν, κάποιες άλλες να αλλάξουν ολόκληρες κοινωνίες. Αυτές οι αλλαγές δεν είναι πάντα προφανείς.

Οι λέξεις μπορούν να κινηθούν υπόγεια, να βρουν τον στόχο στο σκοτάδι, να διαπεράσουν χιλιόχρονες άμυνες. Μπορούν να ντυθούν με γνώριμα ρούχα και όμως να μεταφέρουν έννοιες πρωτάκουστες. Οι λέξεις μπορούν να γίνουν δικές μας, να σειούνται και να λυγιούνται στις προσταγές της γλώσσας και των δοντιών μας, και όμως… συχνά οι λέξεις μας καταλαμβάνουν εκ των έσω. Σκαλίζουν την πραγματικότητα συλλαβή τη συλλαβή, γράμμα-γράμμα, φώνημα με φώνημα.

Θα ήταν υπερβολή να δεχτούμε πως οι λέξεις (και οι τρόποι που οργανώνονται σε γλώσσα) μας ελέγχουν. Υπάρχει κι αυτή η άποψη αλλά, όπως όλα τα απόλυτα πράγματα, παραείναι απλοϊκή και καθολική για να περιγράψει την ανθρώπινη φύση. Όμως, μην γελιόμαστε, ποτέ δεν ήταν αθώες. Είναι τα βολικά εργαλεία που διαμορφώνουν τον τεχνίτη που τα χρησιμοποιεί.

Μια εικόνα, λέμε, αξίζει χίλιες από δαύτες. Το λέμε, χαμογελάμε συγκαταβατικά και νιώθουμε σιγουριά. Τη σιγουριά που μας δίνουν αυτές οι πέντε λέξεις του ρητού. Και ξεχνάμε πως μία και μόνη λέξη μπορεί να δημιουργήσει εκατομμύρια εικόνες. Ειδικά αν είναι δυνατή, αν είναι εύπλαστη και πλατιά, αν μπορεί να γίνει το κατάλληλο δοχείο για τις άπειρες εικόνες και έννοιες που θα της αποδώσουμε. Πόσες ζωές καθόρισε η λέξη «Αλλαγή», ας πούμε; Πόσες εικόνες χώρεσε και πώς σφράγισε μια γενιά και τρεις δεκαετίες; Τι μπορεί να κάνουν έξι γράμματα; Επτά γράμματα; Η λέξη «πατρίδα» για παράδειγμα;
Ω, ναι! Πρέπει να τις προσέχεις τις λέξεις. Κινούνται όταν δεν κοιτάς και σμίγουν σε περίεργους σχηματισμούς